Co zmienia się dla organizacji pozarządowych?

Od 1 września 2026 r. obowiązuje największa od lat zmiana zasad, na jakich NGO realizują zadania publiczne. Dotyczy to zwłaszcza wkładu własnego. Część przepisów, w tym te o Funduszu Wspierania Organizacji Pożytku Publicznego, zacznie obowiązywać 1 stycznia 2027 r. Poniżej opisujemy, co się zmieniło, co się dopiero zmieni i na co organizacje powinny zwrócić uwagę w praktyce.

Spis treści

Status ustawy

Projekt (druk sejmowy nr 2597) wpłynął do Sejmu w maju 2026 r. Sejm uchwalił go 19 czerwca 2026 r. Senat nie wniósł poprawek, a Prezydent podpisał ustawę 30 lipca 2026 r. Ustawa została ogłoszona w Dzienniku Ustaw pod poz. 1040. Zgodnie z art. 6 ustawa wchodzi w życie 1 września 2026 r., a wskazane w niej przepisy (m.in. dotyczące funduszy) – 1 stycznia 2027 r.

Konkretnie, z dniem 1 stycznia 2027 r. wchodzą w życie zmiany w art. 22, art. 27 i art. 27aa, uchylenie art. 27ab, dodanie art. 27ac oraz zmiana w ustawie o grach hazardowych. Pozostałe zmiany, w tym te dotyczące wkładu własnego, małych grantów, sprawozdawczości, kontroli, sfer zadań publicznych oraz odznaki, obowiązują od 1 września 2026 r.

Sejm uchwalił ustawę z poprawkami. Numeracja jednostek redakcyjnych i niektóre szczegóły w tekście ostatecznym mogą więc różnić się od pierwotnego projektu rządowego. Przed powołaniem się na konkretny przepis warto sprawdzić go w opublikowanym tekście.

Koniec obowiązkowego finansowego wkładu własnego

To zmiana o największym znaczeniu praktycznym. Dotyczy zlecania zadań w formie wspierania wykonywania zadania, czyli z dotacją na dofinansowanie (art. 5 ust. 4 pkt 2 ustawy). Dotychczas organy mogły żądać od organizacji wkładu pieniężnego. W uzasadnieniu projektu wskazano, że takie wymagania ograniczają dostęp do środków publicznych, zwłaszcza mniejszym organizacjom o lokalnym lub ponadlokalnym zasięgu działania. Tego zdania nie da się wprost przypisać do ostatecznego tekstu ustawy, ale oddaje ono cel regulacji.

Uzasadnienie opiera ten cel na danych Głównego Urzędu Statystycznego o sektorze non-profit w 2022 r. Średnie roczne przychody badanych organizacji wyniosły 436,7 tys. zł, ale dla połowy z nich nie przekroczyły 26,6 tys. zł. Niemal 20% organizacji nie uzyskiwało żadnych przychodów. Jednocześnie 95,1% organizacji korzystało z pracy społecznej, a ich potencjał opiera się przede wszystkim na wolontariuszach i członkach, a nie na środkach finansowych. Przeważającą część środków finansowych (80,9%) uzyskały najzamożniejsze organizacje, o przychodach powyżej 1 mln zł, które stanowiły tylko 6,8% badanych podmiotów. To właśnie dla tej grupy projektodawca przewidział możliwość zastąpienia wkładów niefinansowych środkami finansowymi.

Nowy art. 5 ust. 4a wprowadza następującą zasadę. W przypadku wspierania wykonywania zadania organizacje zapewniają wkłady rzeczowe lub osobowe służące realizacji zadania. Wkładem osobowym jest na przykład świadczenie wolontariuszy i praca społeczna członków. Wkładem rzeczowym jest lokal, sprzęt lub inne zasoby organizacji. Zarazem jeżeli organ zlecający dopuszcza taką możliwość, organizacja może zastąpić całość lub część tych wkładów środkami finansowymi własnymi albo pochodzącymi z innych źródeł. Informację o takim zastąpieniu zamieszcza się w ofercie.

Z tego wynikają trzy konsekwencje. Po pierwsze, organ nie może już uzależnić dotacji od zadeklarowania określonego, procentowo lub kwotowo, wkładu pieniężnego. Komentatorzy wskazują, że niedopuszczalne stanie się takie sformułowanie warunków konkursu. Po drugie, o zastąpieniu wkładu niefinansowego pieniędzmi decyduje wyłącznie organizacja. Dotyczy to jednak tylko sytuacji, w której ogłoszenie konkursu taką możliwość przewiduje. Zgodnie z nowym art. 13 ust. 2b ogłoszenie otwartego konkursu ofert zawiera dodatkowo informację o możliwości takiego zastąpienia. Po trzecie, organ nie powinien premiować ofert za wyższy wkład finansowy. Według komentarzy postanowienia przyznające dodatkowe punkty wyłącznie za zadeklarowanie większego udziału środków pieniężnych mogą okazać się niezgodne z nowymi przepisami.

Zmiany znajdują odzwierciedlenie w treści oferty i w jej ocenie. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 14 ust. 1 oferta zawiera informację o zapewnianych wkładach rzeczowych lub osobowych służących realizacji zadania. W przypadku zastąpienia wkładów środkami finansowymi oraz w przypadku dofinansowania inwestycji przez jednostki samorządu terytorialnego oferta zawiera dodatkowo informację o wysokości środków finansowych własnych lub pochodzących z innych źródeł (art. 14 ust. 1 pkt 5a). Odpowiednio zmieniono art. 15 ust. 1: organ uwzględnia przy rozpatrywaniu oferty wkłady rzeczowe lub osobowe, a udział środków finansowych – tylko w przypadkach zastąpienia wkładów oraz inwestycji. Organ nadal ocenia, jak wyjaśniono w uzasadnieniu, m.in. możliwość realizacji zadania przez organizację, przedstawioną kalkulację kosztów, proponowaną jakość wykonania zadania i kwalifikacje osób zaangażowanych do jego realizacji.

Od tej zasady jest wyjątek. Wkład finansowy nadal będzie wymagany w sytuacjach wyjątkowych, np. przy dofinansowaniu inwestycji przez jednostki samorządu terytorialnego. Zgodnie z projektem chodzi o inwestycje, o których mowa w art. 221 ustawy o finansach publicznych (projektowany art. 5 ust. 4b). Organizacje planujące zadania inwestycyjne wciąż muszą więc przygotować środki finansowe.

Przepisy przejściowe zawężają zakres zastosowania nowych zasad. W przypadku konkursów ogłoszonych przed wejściem ustawy w życie stosuje się przepisy dotychczasowe. Dotyczy to także ofert złożonych przed wejściem ustawy w życie w trybach z art. 11a–11c oraz art. 19a. Żądanie wkładu finansowego w takich konkursach może więc nadal być zgodne z prawem. Nowe reguły dotyczą przede wszystkim konkursów ogłoszonych po 1 września 2026 r.

Warto też wiedzieć, że projektodawca nie przyjął w konsultacjach postulatu całkowitego zniesienia wkładów własnych, a nowe zasady mają obejmować wszystkie organy administracji publicznej zlecające zadania, a nie tylko jednostki samorządu terytorialnego. W ocenie projektodawcy brak było uzasadnienia dla odmiennego traktowania organizacji zależnie od tego, czy współpracują z samorządem, czy z administracją rządową.

Małe granty: wyższe limity i brak 90-dniowego terminu

Zmieniono tryb z art. 19a ustawy, czyli tzw. małe granty. Według opisu uchwalonej nowelizacji limity podniesiono do 20 tys. zł na zadanie i do 40 tys. zł rocznie na organizację, a zniesiono limit 90 dni realizacji. Dotychczasowe kwoty wynosiły 10 tys. zł i 20 tys. zł. Projekt przewidywał też podniesienie progu z 20% do 30% dotacji planowanych w budżecie na zadania publiczne, jaki jednostka samorządu terytorialnego może przeznaczyć na ten tryb. Przy małych zadaniach o charakterze ciągłym lub sezonowym zniesienie 90-dniowego ograniczenia usuwa dotychczasową barierę.

Uzasadnienie wiąże podwyżkę limitów z inflacją: skumulowana inflacja w latach 2015–2024 wyniosła według GUS niemal 47%. Uwzględniono także wzrost kosztów pracy, wynajmu pomieszczeń i opłat administracyjnych. Podniesienie progu z 20% do 30% ma zapewnić samorządom większą elastyczność i sprawność wydatkowania środków, zwłaszcza mniejszym jednostkom o ograniczonym budżecie.

Organizacje powinny zwracać uwagę na to, jak samorządy zastosują nowy tryb. W projekcie pojawiła się też propozycja uproszczonych wzorów ofert w konkursach do 60 tys. zł. Budziła ona zastrzeżenia samorządów i rad pożytku. Nie znaleźliśmy potwierdzenia, że została utrzymana w ustawie. Przed złożeniem oferty trzeba sprawdzić wzór wskazany w ogłoszeniu.

Sprawozdawczość: wyższy próg uproszczonego sprawozdania

Dla organizacji pożytku publicznego (OPP) ważny jest też próg przychodu, który uprawnia do uproszczonego sprawozdania merytorycznego. Rośnie on ze 100 tys. zł do 200 tys. zł przychodu. Według szacunków rządu kwota 200 tys. zł objęłaby niemal 53% OPP. OPP, które mieszczą się w nowym progu, powinny sprawdzić, czy za najbliższy rok mogą skorzystać z uproszczonej formy. Do ustalenia progu bierze się przychód organizacji w roku obrotowym, za który składane jest sprawozdanie.

Dotychczasowy limit wprowadzono w 2015 r. Według danych przytoczonych w uzasadnieniu średnie przychody OPP wzrosły w latach 2016–2022 o prawie 110% (z 819 tys. zł do 1 715 tys. zł). Zarazem za 2020 r. uproszczone sprawozdanie złożyło 4786 organizacji (50,6% podmiotów, które wypełniły obowiązek sprawozdawczy), a za 2023 r. już tylko 3947 organizacji (40,76%). Podniesienie progu zwiększy liczbę OPP uprawnionych do formy uproszczonej o 1182, co według projektodawcy ograniczy obciążenia administracyjne dla ponad 12% OPP.

Kontrole OPP: projekt wystąpienia pokontrolnego zamiast protokołu

Zmieniono też zasady kontroli prowadzonych przez Przewodniczącego Komitetu do spraw Pożytku Publicznego. Obowiązek sporządzania protokołu kontroli zastąpiono projektem wystąpienia pokontrolnego. W projekcie ustawy przewidziano, że kontrolowana organizacja, przez członka zarządu uprawnionego do reprezentacji lub osobę upoważnioną, może w terminie 14 dni od otrzymania projektu zgłosić pisemne umotywowane zastrzeżenia. Organ kontrolujący powinien odnieść się do nich na piśmie. Zgodnie z projektem miało to nastąpić w terminie 21 dni od otrzymania zastrzeżeń, a w wystąpieniu pokontrolnym organ wyznacza termin usunięcia nieprawidłowości, nie krótszy niż 30 dni od doręczenia.

Projekt wystąpienia pokontrolnego zawiera m.in. nazwę i adres kontrolowanej organizacji, wskazanie organu i osób przeprowadzających kontrolę, daty rozpoczęcia i zakończenia kontroli, zakres kontroli, ocenę kontrolowanej działalności wraz z ustaleniami, zakres, przyczyny i skutki stwierdzonych nieprawidłowości oraz pouczenie o prawie i terminie zgłoszenia zastrzeżeń. Wystąpienie pokontrolne zawiera ocenę stanu faktycznego, opis nieprawidłowości z uwzględnieniem przyczyn, zakresu, skutków i osób odpowiedzialnych, a także termin ich usunięcia. Rozwiązanie wzorowano na ustawie o kontroli w administracji rządowej, a jego celem jest efektywniejsze przeprowadzanie kontroli przy ograniczeniu obciążeń administracyjnych organizacji. Z konsultacji wynika, że środowisko postulowało dalsze gwarancje proceduralne (m.in. limity czasu kontroli, zakaz kontroli równoległych), jednak projektodawca odesłał je do kolejnej nowelizacji.

W praktyce oznacza to, że organizacja zyskuje formalną ścieżkę polemiki z ustaleniami kontrolerów, zanim stanowisko stanie się ostateczne. Termin 14 dni jest krótki. Zarząd powinien z góry ustalić, kto w razie kontroli odbiera korespondencję i przygotowuje zastrzeżenia. Do kontroli rozpoczętych przed wejściem ustawy w życie stosuje się przepisy dotychczasowe.

Sfery pożytku publicznego: praca z młodzieżą i obrona cywilna

W art. 4 ust. 1 ustawy uzupełniono katalog sfer zadań publicznych. Pkt 15 obejmuje teraz pracę z młodzieżą (pkt 15) oraz obronę cywilną (pkt 23). Dla organizacji młodzieżowych oznacza to mniejsze ryzyko sporu, czy ich działalność mieści się w sferze zadań publicznych. Zmianę wprowadzono w odpowiedzi na liczne uwagi z konsultacji publicznych; ma ona wyeliminować wątpliwości co do klasyfikowania pracy z młodzieżą i ułatwić ubieganie się o zadania organizacjom działającym w tym obszarze. Organizacje działające w ratownictwie i ochronie ludności zyskują wyraźną podstawę do zadań z zakresu obrony cywilnej. Powiązana jest z nią ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej, która przewiduje porozumienia z organizacjami pozarządowymi.

Fundusz Wspierania Organizacji Pożytku Publicznego znika od 2027 r.

Ustawa likwiduje Fundusz Wspierania Organizacji Pożytku Publicznego, którego dysponentem był Dyrektor NIW-CRSO. Z dniem 31 grudnia 2026 r. środki z jego rachunku zostaną przekazane na rachunek Funduszu Wspierania Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego. Dysponentem tego funduszu jest Przewodniczący Komitetu do spraw Pożytku Publicznego. Z konsekwencji projektu wynika, że to Przewodniczący Komitetu będzie wydawał decyzje o zwrocie środków z 1,5% podatku. Dotyczy to środków wydatkowanych niezgodnie z przeznaczeniem lub przekazanych podmiotowi spoza wykazu OPP. Przy kwestionowaniu wydatkowania 1,5% podatku adresatem pism będzie więc inny organ niż dotychczas. Dyrektor NIW-CRSO zachowa m.in. kompetencje związane z prowadzeniem wykazu OPP. Zmiany te wejdą w życie 1 stycznia 2027 r.

Przepisy przejściowe przesądzają, że postępowania w sprawie dotacji z likwidowanego funduszu, niezakończone decyzją ostateczną albo prawomocnym postanowieniem sądu, od 1 stycznia 2027 r. prowadzi dysponent nowego funduszu. Tak samo dotyczy to postępowań wszczętych po 31 grudnia 2026 r. Przewodniczący Komitetu przejmuje też należności, zobowiązania oraz status strony umów i porozumień zawartych przez Dyrektora NIW-CRSO jako dysponenta likwidowanego funduszu. Zmienia się również przekazywanie informacji: w razie wykreślenia z Krajowego Rejestru Sądowego informacji o statusie OPP sąd rejestrowy informuje o tym nie tylko Dyrektora NIW-CRSO, ale także Przewodniczącego Komitetu, a niewydatkowane środki z 1,5% podatku przekazuje się na rzecz nowego funduszu w terminie 14 dni od uprawomocnienia się postanowienia.

Zmieniono też termin, w którym Dyrektor NIW-CRSO zamieszcza informację o wydatkowaniu przez OPP środków z 1,5% podatku: z 31 grudnia na 31 stycznia. Według uzasadnienia pozwoli to na dokładniejsze opracowanie informacji i nie wpłynie negatywnie na działanie OPP.

Środowisko NGO krytykowało to rozwiązanie. Podnoszono, że fundusz o szerszym celu może rozmyć wsparcie wyrównujące szanse OPP. Rząd odpowiadał, że cel dotychczasowego funduszu będzie realizowany ze środków nowego, szerzej określonego funduszu. Dopiero praktyka konkursów pokaże, czy tak się stanie. Według oceny skutków regulacji stan środków likwidowanego funduszu na 25 listopada 2025 r. wynosił 491 885,51 zł, a roczne przychody to ok. 90 tys. zł.

Dzień Społeczeństwa Obywatelskiego i nowa odznaka

Ustawa ustanawia 24 kwietnia Dniem Społeczeństwa Obywatelskiego. Data nawiązuje do uchwalenia ustawy w 2003 r. Wprowadza też odznakę „Za Zasługi dla Społeczeństwa Obywatelskiego”. Zgodnie z projektem odznakę nadaje Przewodniczący Komitetu z własnej inicjatywy albo na wniosek Rady Działalności Pożytku Publicznego lub co najmniej 10 organizacji. Szczegóły wniosku i postępowania ma uregulować rozporządzenie wykonawcze. Według doniesień branżowych są nowe przepisy w ustawie o pożytku, ale nie ma do nich rozporządzeń. Organizacje zainteresowane zgłoszeniem kandydata powinny więc najpierw sprawdzić, czy rozporządzenie zostało już wydane.

Według projektu odznaka może być nadana tej samej osobie tylko raz, a wniosek zawiera m.in. imię (imiona) i nazwisko oraz numer PESEL osoby przedstawionej do wyróżnienia, uzasadnienie wraz ze wskazaniem zasług, dane wnioskodawcy i podpis osoby działającej w jego imieniu. Przewodniczący Komitetu prowadzi ewidencję osób wyróżnionych, a dane przechowuje się 80 lat. Wnioskodawcy powinni więc pamiętać o ochronie danych osobowych kandydata. W razie zniszczenia lub utraty odznaki wydaje się jej wtórny egzemplarz za opłatą w wysokości kosztów, nie wyższej niż 5% minimalnego wynagrodzenia; wtórny dyplom wydaje się nieodpłatnie. W projekcie rozporządzenia proponowano opłatę w kwocie 200 zł oraz złożenie wniosku w postaci elektronicznej, opatrzonego podpisem zaufanym albo kwalifikowanym podpisem elektronicznym (dopuszczono też postać papierową). Jest to jednak tylko projekt.

Czego ustawa nie rozwiązuje

Warto też wiedzieć, czego w niej nie ma. W konsultacjach organizacje i samorządy domagały się nowych trybów zlecania zadań, rozliczeń ryczałtowych i stawek jednostkowych oraz zmian w przepisach o wolontariacie. Projektodawca odesłał te postulaty do kolejnej, kompleksowej nowelizacji. Komentatorzy oceniają obecną zmianę jako „ustawowy lifting”, a nie reformę. Zasady rozliczania dotacji, kalkulacji kosztów i wolontariatu pozostają więc na razie bez zmian.

Podobnie odesłano do przyszłej nowelizacji m.in. postulaty dotyczące finansowania rozwoju instytucjonalnego organizacji z dotacji, elastycznego dysponowania środkami w zadaniach wieloletnich i dalszych gwarancji w kontrolach. Zgłaszano również krytykę, że nowelizacja jest punktowa i może opóźnić zmiany systemowe. Rząd zapowiadał przygotowanie kolejnej nowelizacji, ale jej zakres i termin pozostają do określenia.

Co zrobić już teraz

Przed złożeniem oferty w konkursie warto sprawdzić datę ogłoszenia. Jeśli ogłoszono go po 1 września 2026 r., a regulamin wymaga wkładu finansowego lub premiuje wyższy wkład pieniężny, można zakwestionować takie postanowienia. Najpierw należy zwrócić się do organu o wyjaśnienie lub zmianę ogłoszenia, a w razie potrzeby sięgnąć do dalszych środków.

Przy przygotowaniu oferty trzeba rzetelnie opisać wkład osobowy i rzeczowy, ponieważ to on staje się podstawową formą zaangażowania organizacji. Organizacje, które chcą zastąpić go środkami finansowymi, mogą to zrobić tylko wtedy, gdy ogłoszenie taką możliwość przewiduje. W przypadku zadań inwestycyjnych dofinansowywanych przez samorząd trzeba natomiast zabezpieczyć środki finansowe.

OPP powinny ocenić, czy przysługuje im uproszczone sprawozdanie przy nowym progu 200 tys. zł. Powinny też przygotować procedurę reagowania na projekt wystąpienia pokontrolnego, ze względu na krótki termin na zastrzeżenia. Przed końcem roku warto uporządkować rozliczenia związane z 1,5% podatku i sprawdzić, jaki organ będzie właściwy w sprawach zwrotu od 2027 r.

Blog