Spory sądowe między przedsiębiorcami rządzą się innymi prawami niż typowe postępowania cywilne. Jedną z najbardziej rygorystycznych instytucji procesowych, z którą musi liczyć się każdy uczestnik sporu gospodarczego, jest prekluzja dowodowa. Jej niezrozumienie lub zlekceważenie może przesądzić o przegranej nawet wówczas, gdy roszczenie jest materialnie w pełni zasadne. Niniejszy artykuł wyjaśnia, czym jest prekluzja dowodowa, jakie są jej skutki oraz jak skutecznie chronić swoje interesy w postępowaniu gospodarczym.
1. Czym jest postępowanie gospodarcze?
Postępowanie gospodarcze to odrębny tryb rozpoznawania spraw cywilnych, przewidziany dla sporów między przedsiębiorcami oraz w innych sprawach związanych z działalnością gospodarczą. Jest ono jednym z tzw. postępowań odrębnych, uregulowanych w art. 458(1) i następnych Kodeksu postępowania cywilnego.
Postępowanie gospodarcze jest procedurą odrębną, uregulowaną w przepisach Kodeksu Postępowania Cywilnego. Choć nosi ono pewne cechy zwyczajnego postępowania, to jednak rządzi się także własnymi, rygorystycznymi prawami. Sądowe postępowanie gospodarcze może toczyć się pomiędzy przedsiębiorcami w zakresie prowadzonej przez nich działalności. W założeniu ustawodawcy powinno ono być możliwie jak najszybsze i najsprawniejsze.
Przywrócenie postępowania gospodarczego do Kodeksu postępowania cywilnego oznaczało powrót do modelu procesu opartego na daleko idącej koncentracji materiału procesowego. Stało się to za sprawą ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r., poz. 1469), która ponownie wprowadziła do Kodeksu postępowania cywilnego postępowanie odrębne w sprawach gospodarczych.
2. Czym jest prekluzja dowodowa?
Prekluzja to rodzaj ograniczenia w czasie możliwości przedstawienia sądowi przez stronę faktów i dowodów na poparcie swojego stanowiska. Ograniczenie to wiąże zarówno stronę powodową, jak i pozwaną.
Najbardziej rygorystycznym elementem postępowania gospodarczego jest art. 458(5) k.p.c., wprowadzający ustawową prekluzję twierdzeń i dowodów. Jak wskazuje się w doktrynie, przepis ten wprowadza instytucję prekluzji dowodowej wraz z rygorem pominięcia materiału procesowego niezgłoszonego w określonym terminie. Skutek pominięcia następuje z mocy ustawy, a rola sądu ogranicza się do oceny, czy zachodzą przesłanki uchylenia prekluzji.
Prekluzja obejmuje nie tylko wnioski dowodowe, lecz także same twierdzenia faktyczne. Jest to zatem instytucja o wyjątkowo szerokim zakresie oddziaływania na sytuację procesową stron.
3. Podstawowe zasady prekluzji – kiedy i co należy zgłosić?
Zgodnie z zasadami systemu prekluzji dowodowej stosowanymi w postępowaniach w sprawach gospodarczych, obowiązkiem strony postępowania jest powołanie wszelkich twierdzeń i dowodów na poparcie swoich twierdzeń już w pierwszym piśmie procesowym, a zatem w pozwie w przypadku powoda oraz w odpowiedzi na pozew w przypadku pozwanego.
Koncentracja dowodów nie oznacza jednak obowiązku stron do przewidzenia wszystkich możliwych wariantów przebiegu sprawy. Niemniej jednak prekluzja dowodowa w sprawach gospodarczych wymusza zmianę podejścia do prowadzenia sporów. Proces nie zaczyna się w dniu pierwszej rozprawy. Zaczyna się na etapie analizy przedprocesowej i kompletowania materiału dowodowego. Pozew i odpowiedź na pozew muszą zawierać pełną, przemyślaną konstrukcję faktyczną oraz kompletny materiał dowodowy, również w wariantach alternatywnych.
4. Skutki naruszenia prekluzji
Konsekwencje spóźnionego zgłoszenia twierdzeń lub dowodów są daleko idące. Przyjęty w postępowaniu w sprawach gospodarczych system prekluzji polega na tym, że ustawa w sposób wyraźny zakreśla termin, do którego należy gromadzić materiał procesowy. W takim systemie ustawodawca nakłada na sąd obowiązek pominięcia spóźnionych twierdzeń, czyli traktowanie ich tak, jakby nie zostały zgłoszone, oraz oddalenie spóźnionych wniosków dowodowych. Konsekwencją uchybienia polegającego na pominięciu w pozwie wszystkich twierdzeń oraz wszystkich dowodów na ich poparcie jest utrata prawa powoływania się na nie w dalszym toku postępowania.
W praktyce oznacza to jedno – w sprawie gospodarczej nie ma miejsca na późniejsze uzupełnianie stanowiska stron. Spóźnione twierdzenia i dowody co do zasady podlegają pominięciu, co może przesądzić o przegranej nawet wtedy, gdy roszczenie materialnie było zasadne.
Co istotne, dowody powołane przez strony, a nawet przeprowadzone przez sąd z naruszeniem zasad określonych w art. 458(5) KPC, nie mogą stanowić podstawy ustaleń faktycznych.
5. Wyjątki od zasady prekluzji – kiedy można zgłosić dowód później?
Ustawodawca przewidział pewne mechanizmy łagodzące rygoryzm prekluzji. Spóźnione twierdzenia i dowody pomija się, chyba że strona uprawdopodobni, że ich powołanie nie było możliwe albo że potrzeba ich powołania wynikła później. W takim przypadku dalsze twierdzenia i dowody na ich poparcie powinny być powołane w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym ich powołanie stało się możliwe lub wynikła potrzeba ich powołania.
Ponadto mając na uwadze, że sprawy gospodarcze są sprawami złożonymi i niekiedy wymagają przygotowania szeregu dokumentacji technicznej czy księgowej, ustawodawca w art. 458(5) § 3 k.p.c. wprowadza niejako „furtkę” dla przewodniczącego, który stosownie do okoliczności sprawy może zakreślić stronom inny termin na zgłoszenie twierdzeń i dowodów. Takie rozwiązanie jest skuteczne i stosowane w szczególności w sprawach zawiłych, wymagających zgromadzenia i przedstawienia szczegółowej dokumentacji.
Należy jednak pamiętać, że konieczne jest uzasadnienie, z jakich przyczyn określone twierdzenia oraz dowody nie mogły być powołane już w pozwie, jak również dlaczego potrzeba ich powołania wynikła później.
6. Prymat dowodów z dokumentów
Prekluzja dowodowa nie jest jedynym ograniczeniem w postępowaniu gospodarczym. Jedną z najważniejszych zmian w postępowaniu gospodarczym jest jednoznaczne zakreślenie prymatu dowodu z dokumentów. Dowód z zeznań świadka na okoliczności, które powinny być stwierdzone dokumentem, możliwy jest wyłącznie w przypadku, kiedy strona wykaże, że dokumentu nie może przedstawić bez swojej winy.
7. Umowa dowodowa – nowa instytucja w postępowaniu gospodarczym
Zupełnie nową instytucją wprowadzoną do postępowania stanowi umowa dowodowa. Zgodnie z zamierzeniem ustawodawcy, strony mogą umówić się na piśmie lub ustnie przed sądem na wyłączenie określonych dowodów w postępowaniu w sprawie z określonego stosunku prawnego powstałego na podstawie umowy.
Nieważna będzie umowa zawarta bez zachowania formy pisemnej, zawierająca warunek lub termin. W praktyce w chwili obecnej umowy dowodowe są w zasadzie niespotykane, gdyż w sytuacji postępowania spornego trudno wyobrazić sobie sytuację, w której strony miałyby wspólny interes w wyłączeniu określonych precyzyjnie umową środków dowodowych z postępowania.
8. Prekluzja a postępowanie nakazowe i upominawcze
Szczególne wątpliwości praktyczne budzi relacja prekluzji dowodowej do postępowań nakazowego i upominawczego. W przepisach dotyczących postępowania upominawczego oraz nakazowego w KPC brak jest normy prawnej, która wprowadzałaby prekluzję dowodową odpowiadającą tej z procedury gospodarczej. Dopiero użycie wykładni celowościowej przepisów prawa może prowadzić do wniosku, że prekluzja dowodowa w procedurze gospodarczej ma zastosowanie do sprzeciwu od nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu upominawczym albo zarzutów od nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym.
Z ostrożności procesowej, pozwany powinien wykazać te dowody przy zaskarżeniu nakazu zapłaty na poparcie swoich twierdzeń przeciwnych.
9. Najczęstsze błędy przedsiębiorców
W praktyce sporów gospodarczych najczęściej dochodzi do sytuacji, w których strona nie przedstawia pełnej podstawy faktycznej roszczenia w pozwie, ogranicza się do jednej linii obrony w odpowiedzi na pozew, zakłada możliwość późniejszego doprecyzowania twierdzeń czy powołuje istotne dokumenty dopiero po zapoznaniu się z niekorzystnym stanowiskiem przeciwnika.
Bardzo częstym błędem stron postępowania cywilnego działających bez profesjonalnego pełnomocnika jest naruszenie prekluzji dowodowej. Przykładowo można tutaj wskazać niepowołanie przez stronę wszystkich wniosków dowodowych w treści odpowiedzi na pozew.
10. Dlaczego warto skorzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika?
Przepis o prekluzji służy realizacji postulatu efektywności i szybkości postępowania, który przyświeca postępowaniu w sprawach gospodarczych. Jest on również wyrazem kierowanego do przedsiębiorców oczekiwania podwyższonej staranności w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej przy uwzględnieniu zawodowego charakteru tej działalności.
Z uwagi na to, że strona występująca z powództwem lub odpierająca zarzuty często nie ma świadomości, jakie dowody powinny zostać powołane na poparcie jej twierdzeń, a także jakie fakty powinny zostać wskazane, warto skorzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. W postępowaniach odrębnych w sprawach gospodarczych precyzyjne działanie jest szczególnie istotne, ponieważ jeśli strona nie przywoła w odpowiednim terminie wszelkich okoliczności ważnych dla sprawy, na dalszych etapach postępowania sąd może je pominąć.
Warto pamiętać o zasadzie prekluzji dowodowej. Jej znajomość, rzetelne przygotowywanie pism procesowych oraz czujność na każdym etapie procesu zwiększą nasze szanse na pomyślny przebieg i finał postępowania.
Podsumowanie
Prekluzja dowodowa w postępowaniu gospodarczym to instytucja, która nie pozostawia miejsca na błędy ani na improwizację. Każdy przedsiębiorca wchodzący w spór sądowy powinien mieć świadomość, że o wyniku sprawy decyduje nie tylko merytoryczna zasadność roszczenia, lecz przede wszystkim kompletność i terminowość zgłoszonego materiału dowodowego. Pozew i odpowiedź na pozew to dokumenty, które muszą być przygotowane z najwyższą starannością – najlepiej przy wsparciu doświadczonego pełnomocnika procesowego.
